Amsterdamse geschiedenis in een notendop
De geschiedenis van Amsterdam begint met water. De naam komt van een dam in de Amstel, die rond 1260 wordt gedateerd. Dat is een ruwe datum en geen stichtingsdag. Het eerste document met de naam van de stad is een tolprivilege van Floris V van 27 oktober 1275. 1275 is dus de eerste schriftelijke vermelding, en dat is niet hetzelfde als de dag waarop de stad is gesticht.
De grachtengordel kwam eeuwen later. Vanaf het eind van de 16e eeuw werd hij gepland en in de 17e eeuw gebouwd, als kunstmatige havenstad. Dat verhaal kun je per boot volgen op een grachtenrondvaart, waarbij je op waterniveau langs de huizen en pakhuizen van de geplande buurten vaart.
Belangrijke data in de geschiedenis van de grachten
Van de dam tot werelderfgoed.
| Wanneer | Wat er gebeurde |
|---|---|
| Rond 1260 | Geschatte datum van de dam in de Amstel, die de stad zijn naam gaf |
| 1275 | Tolprivilege van Floris V, de eerste schriftelijke vermelding van de naam van de stad |
| Eind 16e eeuw | Planning van de grachtengordel begint |
| 1613 | Herengracht wordt aangelegd, de eerste fase tussen Haarlemmerdijk en Leidsegracht |
| 1614 | Prinsengracht wordt aangelegd |
| 1615 | Keizersgracht wordt aangelegd |
| Na 1656 | Uitbreiding van de grachtengordel richting de Amstel |
| 2010 | Grachtengordel opgenomen in de UNESCO-werelderfgoedlijst |
Voor de meeste bezoekers zijn de data 1613 tot en met 1615 het nuttigst. Loop de drie hoofdgrachten in die volgorde van ouderdom en je volgt het plan van binnen naar buiten.
Onze keuze: het Grachtenmuseum
Het museum aan de Herengracht vertelt het verhaal van hoe de grachten zijn aangelegd.
Door ons gekozen tours, te boeken via GetYourGuide. De prijzen zijn indicatieve vanafprijzen in euro (stand november 2026). Tik op een tour voor beschikbaarheid en de actuele prijs in jouw valuta.
Grachtenrondvaarten en stadstours in Amsterdam
Bekijk de grachtengordel die uit het plan uit de 17e eeuw is gegroeid, met actuele prijzen en beschikbaarheid.
Een kunstmatige havenstad
De grachtengordel was een geplande uitbreiding van de stad, geen verzameling oude waterwegen. Hij bestond uit concentrische bogen van grachten en radiale straten, en de verdedigingslinie verschoof naar de Singelgracht. Het land tussen de grachten werd drooggemaakt en opgehoogd. Het resultaat werd elders een model voor stedenbouw.
Het geplande project telde 14 km grachten en 80 bruggen. Dat cijfer beschrijft het oorspronkelijke plan, niet de stad zoals die nu is, dus gebruik het niet als telling van de huidige grachten en bruggen. De bruggengids legt uit waarom het aantal bruggen nu geen enkel exact getal heeft.
De Singel is de oudere stadsgracht en mag niet worden verward met de Singelgracht. De gids over de grachtengordel laat zien hoe de drie hoofdgrachten en de Singel op elkaar aansluiten.
Wie woonde waar
De grachten hadden elk een andere functie.
Herengracht en Keizersgracht
Bedoeld als representatieve woongrachten. Rijke kooplieden en hoge ambtenaren vestigden zich hier, en er werden grotere woonkavels uitgezet. Zie de pagina over de Herengracht.
Prinsengracht
Meer soorten pakhuizen dan de andere twee, met puntgevels. Het was een werkgracht. Zie de pagina over de Prinsengracht.
Jordaan
Een arbeiders- en ambachtswijk buiten de formele kern van de grachtengordel, binnen de bufferzone van het werelderfgoed. Zie de gids over de Jordaan.
Handels- en ambachtswijken
Naast de grote woonkavels reserveerde het plan gebieden voor handel en ambachtslieden met verschillende functies.
De Gouden Eeuw en de koloniale handel
De Gouden Eeuw is een historische term voor de economische bloei van de 17e eeuw. Die bloei moet samen met de koloniale handel worden gelezen. Het kapitaal voor de grote grachthuizen hangt samen met goederen als cacao, suiker, koffie en tabak van plantages die op tot slaaf gemaakte arbeid draaiden. De West-Indische Compagnie (WIC) nam deel aan de transatlantische slavenhandel.
Dat betekent niet dat elk huis op één fortuin uit die handel rust, en het verklaart ook niet de welvaart van elke bewoner. Een wandeling langs de grachten laat je de huizen van de rijken zien en, dichtbij, de buurten waar arbeiders woonden.
Wat je vandaag nog kunt zien
Het plan is nog steeds zichtbaar in het straatpatroon en in de bewaarde gevellijnen. Veel huizen uit de 17e en 18e eeuw zijn bewaard gebleven, al is niet elk huis onveranderd. Lees hoe je de periodes uit elkaar houdt in de gids over grachthuizen.
Een goede manier om de opzet te voelen is één gracht lopen en naar de volgende oversteken. De pagina over bezienswaardigheden voegt musea en buurten aan de route toe.
Plan de rest van je bezoek
Meer gidsen over de grachtengordel.
Geschiedenis van Amsterdam: veelgestelde vragen
Wanneer is Amsterdam gesticht?
Er is geen exacte stichtingsdag. De dam in de Amstel dateert van rond 1260, en de eerste schriftelijke vermelding van de naam van de stad is een tolprivilege van 27 oktober 1275.
Waar komt de naam Amsterdam vandaan?
Hij komt van een dam in de Amstel.
Wanneer zijn de grachten aangelegd?
De grachtengordel werd vanaf het eind van de 16e eeuw gepland en in de 17e eeuw gebouwd. De eerste fase begon in 1613 tussen Haarlemmerdijk en Leidsegracht, en na 1656 werd hij richting de Amstel uitgebreid.
Welke is de oudste van de drie hoofdgrachten?
De Herengracht, begonnen in 1613. De Prinsengracht volgde in 1614 en de Keizersgracht in 1615.
Hoe werden de grote grachthuizen betaald?
Grotendeels met handel. Daaronder waren goederen van plantages die op slavenarbeid draaiden, dus de Gouden Eeuw kan niet zonder dat deel van het verhaal worden verteld.
Is heel Amsterdam werelderfgoed?
Nee. De historische grachtengordel binnen de Singelgracht werd in 2010 opgenomen, niet de hele stad.